Ontwijken is versterken

Waarom vermijden soms helpt, maar op lange termijn gedrag juist kan versterken

Ontwijken is een van de meest natuurlijke strategieën die er bestaan. Wanneer iets spanning oproept, gevaarlijk voelt of simpelweg ongemakkelijk is, reageren mensen en dieren vaak hetzelfde: ze creëren afstand. We veranderen van richting, stellen iets uit of zorgen ervoor dat een situatie simpelweg niet meer voorkomt.

Op korte termijn kan dat enorm effectief zijn. Rust keert terug, spanning zakt en het gevoel ontstaat dat het probleem is opgelost. In veel situaties is dat ook precies wat er gebeurt. Afstand nemen kan een verstandige en zelfs noodzakelijke reactie zijn wanneer de spanning te hoog oploopt. Maar ontwijken heeft ook een minder zichtbaar effect. Wat begint als een oplossing voor een moeilijke situatie, kan langzaam veranderen in een patroon dat juist in stand houdt wat je wilde voorkomen.

Dat komt omdat ontwijken zelden alleen een praktische keuze blijft. Het wordt een manier waarop je brein en lichaam leren omgaan met spanning. En hoe vaker dat gebeurt, hoe vanzelfsprekender die reactie wordt. Het systeem leert: wanneer iets moeilijk voelt, gaan we er omheen. Op korte termijn voelt dat als opluchting. Op lange termijn kan het ervoor zorgen dat de spanning rondom een situatie blijft bestaan.

Waarom het brein niets leert van vermijden

Om te begrijpen waarom ontwijken gedrag kan versterken, is het belangrijk om te kijken naar hoe het brein leert. Zowel bij mensen als bij honden werkt dat verrassend simpel: ervaringen vormen verwachtingen.

Wanneer een hond een bepaalde prikkel tegenkomt: bijvoorbeeld een andere hond, een fietser of een drukke omgeving.. en die situatie wordt telkens vermeden, krijgt het brein geen nieuwe informatie. De prikkel blijft precies datgene wat hij was op het moment dat de reactie ontstond. Een andere hond blijft dan bijvoorbeeld iets groots, spannend of onvoorspelbaar. Niet omdat hij dat per se nog steeds is, maar omdat het systeem nooit de kans krijgt om iets anders te ervaren.

Het brein vult die leegte zelf in. En onbekende dingen worden zelden kleiner in onze beleving. Ze blijven hetzelfde, of worden soms zelfs groter.

Hetzelfde principe zie je overal in het dagelijks leven.

Voorbeelden uit het dagelijks leven

Stel je voor dat een kind nooit bij andere kinderen mag spelen. Misschien omdat er ooit een conflict was. Misschien omdat een ouder bang is dat het misgaat. Of misschien omdat het kind gevoelig is en snel overweldigd raakt.

In het begin lijkt dat een werkbare oplossing. Het voorkomt ruzies, teleurstellingen en moeilijke sociale situaties. Het kind blijft veilig binnen de omgeving die het kent.

Maar ondertussen gebeurt er iets subtiels. De buitenwereld blijft onbekend. Andere kinderen blijven een soort mysterie. Iets waar geen ervaring mee wordt opgebouwd. En wat onbekend blijft, krijgt vaak een bijzondere aantrekkingskracht.

Wanneer een kind later meer vrijheid krijgt om zelf keuzes te maken, kan die buitenwereld ineens enorm interessant worden. Alles wat jarenlang buiten bereik lag, lijkt groter en spannender dan wanneer het altijd een normaal onderdeel van het leven was geweest.
Het probleem is dus niet dat bescherming verkeerd was. Het probleem is dat bescherming zonder ervaring je uiteindelijk weinig voorbereidt op de realiteit.

Dit mechanisme zie je ook bij volwassenen.

Iemand die jarenlang conflicten ontwijkt, kan het steeds moeilijker vinden om een grens uit te spreken. Niet omdat die persoon zwakker wordt, maar omdat het simpelweg niet geoefend wordt. Elke keer dat een gesprek wordt vermeden, leert het brein dat confrontatie iets is waar je beter uit de buurt kunt blijven.

Daardoor groeit de drempel om het alsnog te doen.

Hetzelfde kan gebeuren bij iemand die bang is om te presenteren. Zolang presentaties worden vermeden, blijft het brein geloven dat het een enorme, onoverkomelijke situatie is. De eerste keer dat het dan toch moet gebeuren, voelt het vaak veel groter dan wanneer iemand er geleidelijk ervaring mee had opgebouwd.

Hoe dit bij honden werkt

Bij honden werkt dit proces op vrijwel dezelfde manier.

Neem een hond die moeite heeft met andere honden tijdens het wandelen. Misschien blaft hij, trekt hij aan de lijn of wordt hij gespannen zodra er een andere hond verschijnt. Veel eigenaren reageren logisch: ze creëren afstand. Ze steken de straat over, lopen een andere route of kiezen rustigere plekken om te wandelen.

In het begin voelt dat als een enorme opluchting. De wandelingen worden rustiger, de confrontaties verdwijnen en de stress neemt af.

Maar ondertussen leert de hond iets belangrijks: andere honden zijn blijkbaar iets waar je afstand van neemt. Dat betekent niet dat hij leert dat andere honden veilig zijn. Hij leert alleen dat ze zo spannend zijn dat jullie er samen omheen bewegen.

Het gevolg is dat er weinig nieuwe ervaringen ontstaan waarin een hond leert dat een andere hond ook gewoon kan bestaan zonder dat er iets hoeft te gebeuren. De reactie blijft dus in dezelfde staat hangen.

De illusie van controle

Soms krijgen eigenaren zelfs het advies om hun hele wandeling zo te plannen dat prikkels zo veel mogelijk worden vermeden. Heel vroeg in de ochtend lopen, routes uitstippelen of zelfs de plattegrond van de wijk bekijken om precies te weten waar je wel en niet kunt lopen.

Op papier klinkt dat logisch. Als je prikkels voorkomt, voorkom je ook reacties. Maar daar ontstaat vaak een subtiele valkuil: de illusie van controle.

Want hoe goed je ook plant, de realiteit laat zich niet volledig sturen. Er kan altijd ineens een kind voorbij rennen, een hond om een hoek verschijnen, een fietser opduiken of een situatie ontstaan waar je geen rekening mee had gehouden. De wereld is simpelweg niet zo voorspelbaar.

Wanneer je systeem gewend raakt aan het idee dat prikkels altijd vermeden moeten worden, kan zo’n onverwacht moment juist extra spanning oproepen. Niet alleen bij de hond, maar ook bij jou. Want als je lichaam voortdurend bezig is met het voorkomen van situaties, blijft het eigenlijk continu in een lichte staat van alertheid. Je ogen scannen vooruit, je oren luisteren, je hoofd denkt alvast een paar stappen vooruit.

Die spanning voelt soms als ontspanning, omdat je minder prikkels tegenkomt. Maar in werkelijkheid blijft het systeem voortdurend bezig met controleren en anticiperen.

En dat kost energie.

Waarom dit advies zo vaak wordt gegeven

Toch wordt ontwijken nog steeds vaak geadviseerd. Niet alleen door andere hondeneigenaren, maar soms ook door trainers, online groepen of mensen die zelf met vergelijkbare situaties te maken hebben gehad.

Als je er goed naar kijkt, is dat eigenlijk niet zo vreemd.

Wanneer mensen zelf hebben ervaren dat ontwijken tijdelijk rust geeft, gaan ze dat gevoel vaak als oplossing zien. Het werkt immers op dat moment. De spanning neemt af, de wandelingen worden rustiger en de confrontaties verdwijnen. Maar wat we vaak vergeten, is dat die rust niet ontstaat doordat het probleem echt veranderd is. De rust ontstaat doordat de prikkel simpelweg niet meer aanwezig is.

En wanneer je systeem eenmaal gewend raakt aan die vorm van rust, wordt het logisch om die strategie te blijven gebruiken. Sterker nog, we gaan het vaak ook aan anderen adviseren.

Dat gebeurt niet alleen in de hondenwereld. Het is een menselijk mechanisme.

Wanneer een moeilijk gesprek ontstaat, gaan veel mensen automatisch in de aanval of in de verdediging. Niet omdat ze dat bewust kiezen, maar omdat hun systeem gewend is geraakt aan een bepaalde manier van omgaan met spanning.

Ontwijken is daar één van.

Wanneer we zelf (bewust of onbewust) gewend zijn geraakt aan de ontspanning die ontstaat door moeilijke situaties te vermijden, gaan we anderen vaak hetzelfde aanraden. We overtuigen elkaar van hoe prettig het is om conflicten te vermijden, om moeilijke situaties niet op te zoeken, om dingen simpelweg uit de weg te gaan.

En zolang iedereen dat doet, lijkt het ook te kloppen.

Wanneer vrijheid iets in ons raakt

Maar er gebeurt vaak iets interessants op het moment dat we iemand zien die zich anders beweegt.

Iemand die ontspannen met zijn hond langs andere honden loopt.
Iemand die niet constant de straat oversteekt.
Iemand die niet alles probeert te controleren.

Dat kan iets in ons raken. Soms subtiel, soms heel duidelijk.

We kunnen er iets van gaan vinden. We kunnen denken dat het onverantwoord is, dat het niet hoort, dat het risico’s met zich meebrengt. Maar heel eerlijk: soms raakt het simpelweg iets in onszelf. Het kan een herinnering zijn aan hoe beperkt onze eigen beweging soms voelt. Aan hoeveel energie het kost om voortdurend alert te blijven. Aan hoeveel situaties we zijn gaan vermijden en dat kan confronterend zijn.

Niet omdat de ander iets fout doet, maar omdat het ons herinnert aan iets wat we zelf misschien zijn kwijtgeraakt: het gevoel van vrijheid

Wanneer de frustratie naar boven komt

Na verloop van tijd komt bij veel eigenaren ook een moment waarop er iets begint te schuren. Een punt waarop je voelt dat je er eigenlijk klaar mee bent om steeds om je hond heen te moeten bewegen. Want toen je een hond nam, had je waarschijnlijk een ander beeld. Je zag jezelf samen wandelen, ontspannen naar buiten gaan, misschien ergens zitten terwijl je hond rustig om je heen beweegt.

Niet constant routes aanpassen, straten oversteken of hopen dat je niemand tegenkomt. Wanneer dat lange tijd wel de realiteit is, kan er frustratie ontstaan.

Die frustratie heeft vaak dezelfde oorsprong als de reactie van de hond: spanning die zich heeft opgebouwd en ergens naartoe moet.

Bij honden zie je dat terug in gedrag. Blaffen, uitvallen, springen of trekken aan de lijn. Het lichaam zoekt een manier om spanning kwijt te raken.Bij mensen gebeurt dat vaak via woorden.

Een korte opmerking naar een andere eigenaar.
Irritatie wanneer iemand zijn hond los laat lopen.
Frustratie wanneer iemand niet oplet.

Niet per se omdat die andere persoon iets verkeerd doet, maar omdat er al zoveel spanning in het systeem zit dat er weinig ruimte meer over is en spanning zoekt altijd een uitweg.

Kleine stappen maken het verschil

Dit betekent niet dat je alles moet opzoeken of dat je een hond meteen in moeilijke situaties moet brengen. Het doel is niet om een hond te overspoelen met prikkels in de hoop dat hij eraan went. Je hoeft ook niet in één keer alles aan te gaan.

Zie het eerder als het aanleren van iets nieuws.

Net zoals een spier sterker wordt door regelmatig te trainen, groeit ook het vermogen van een hond om met prikkels om te gaan door herhaling en ervaring. Dat kan klein beginnen:

Misschien een situatie iets langer verdragen voordat je afstand neemt.
Misschien een andere hond op grotere afstand laten passeren.
Misschien even stilstaan en ademen in plaats van direct om te draaien.

Elke dag dat je oefent, elke dag dat je jezelf en je hond misschien één procent meer uitdaagt, bouw je ervaring op en vaak gebeurt er dan iets bijzonders.

Langzaam merk je dat situaties die eerst spanning opriepen minder zwaar voelen. Dat je lichaam rustiger blijft. Dat je hond minder snel in reactie schiet. Niet omdat de wereld ineens veranderd is, maar omdat jullie geleerd hebben er samen doorheen te bewegen.

De wereld hoeft niet kleiner te worden

Uiteindelijk draait gedragsverandering zelden om het volledig vermijden van moeilijke situaties. Het gaat veel vaker om het vergroten van het vermogen om ermee om te gaan.

Dat betekent niet dat elke prikkel altijd opgezocht moet worden. Maar wel dat de wereld niet steeds kleiner hoeft te worden om rust te creëren. Wanneer hond en eigenaar samen leren bewegen in situaties die eerst moeilijk waren, verandert er iets fundamenteels.

De prikkels verdwijnen niet, maar ze verliezen wel hun gewicht.En vaak ontstaat er dan weer iets waar veel mensen ooit een hond voor namen: de vrijheid om samen gewoon naar buiten te gaan.

Herkenbaar?

Dan heb je door het lezen van deze blog vandaag misschien al iets gedaan: even stilstaan bij je eigen patroon. Bewustwording is vaak de eerste stap. En soms begint verandering simpelweg met het zien wat er gebeurt.

Misschien is dat vandaag al die eerste 1%. Wil je hier dieper in duiken en leren hoe je samen met je hond meer rust en vrijheid kunt creëren tijdens het wandelen?

Start dan met de online trainingsvideo’s en ontdek stap voor stap hoe je dit in het dagelijks leven kunt toepassen. www.dehondencoach.nl